Ligt slapeloosheid aan je karakter? Nee, maar het kan wel te maken hebben met je slaapreactiviteit, en die is deels erfelijk

Nee, slapeloosheid ligt niet aan je persoonlijkheid. Wat we in het dagelijks leven vaak karakter noemen, valt in wetenschappelijk onderzoek grotendeels onder persoonlijkheid. In mijn promotieonderzoek vond ik bij mensen met slapeloosheid zonder bijkomende psychische klachten geen specifiek afwijkend persoonlijkheidsprofiel. Uit ander onderzoek blijkt dat er wel verschillen zijn in slaapreactiviteit: hoe sterk stress zich bij jou vertaalt naar een slechte nacht. Die eigenschap heeft zowel genetische als omgevingscomponenten en is niet onveranderlijk.

Ik hoorde het in mijn spreekkamer bijna dagelijks: "Ik ben nu eenmaal een slechte slaper, dat zit in mijn karakter." Meestal volgde er een lijstje: te gevoelig, te perfectionistisch, te veel in mijn hoofd.

Wat is slaapreactiviteit?

Slaapreactiviteit is de mate waarin stress zich bij jou vertaalt in een verstoorde slaap. Twee mensen maken dezelfde drukke week mee: de een slaapt gewoon door, de ander ligt drie nachten wakker. Dat verschil heeft vaak weinig te maken met wilskracht of persoonlijkheid, maar onder andere met hoe reactief je slaapsysteem is.

Onderzoekers hebben die gevoeligheid letterlijk getest. In een studie van Bonnet en Arand kregen deelnemers een half uur voor het slapen 400 milligram cafeïne, het equivalent van ongeveer vier koppen filterkoffie, of werd hun slaaptijd drie of zes uur naar voren geschoven. Sommige deelnemers sliepen daar relatief weinig slechter van, terwijl bij anderen de slaap veel sterker verstoord raakte. Dezelfde verstoring, een heel andere nacht.

Belangrijker nog: die gevoeligheid verhoogt de kans op slapeloosheid. Jarrin en collega's volgden meer dan 1.400 goede slapers twee jaar lang. Wie bij de start een hoge slaapreactiviteit had, ontwikkelde in die periode vaker slapeloosheid dan wie laag scoorde. Mensen met slapeloosheid reageren volgens onderzoek van Baglioni en collega's sterker op stress dan goede slapers, en die stressgevoeligheid is er vaak al vóórdat de slapeloosheid begint.

Is slaapreactiviteit erfelijk?

Ja, voor een deel. Familie- en tweelingonderzoek suggereert dat slaapreactiviteit voor ongeveer een derde erfelijk bepaald is, al verschillen de schattingen tussen studies en tussen mannen en vrouwen. Dat helpt verklaren waarom slapeloosheid in families kan voorkomen. Je erft niet simpelweg de slapeloosheid, wel onder meer een gevoeliger slaapsysteem.

Een mogelijke evolutionaire verklaring

Ik vind het idee van erfelijkheid bij slaapreactiviteit niet zo vreemd. Een mogelijke evolutionaire verklaring is dat verschillen in slaap en waakzaamheid binnen een groep ooit nuttig waren. Wanneer mensen op verschillende momenten wakker of licht slapend zijn, is de kans groter dat er steeds iemand alert is op de omgeving. Dat idee past bij de zogenoemde schildwachthypothese. Misschien waren gevoelige slapers dus ooit juist handig om in de groep te hebben.

Slaapreactiviteit kan stijgen door wat je meemaakt

Minstens zo interessant is dat slaapreactiviteit niet volledig stabiel is. Kalmbach en collega's lieten zien dat een lage slaapreactiviteit kan veranderen in een hoge wanneer iemand een periode van slapeloosheid doormaakt. Ze noemen dat slaapsysteemsensitisatie: het systeem raakt gevoeliger door de slapeloosheid zelf.

Ook ingrijpende gebeurtenissen hangen samen met een hogere slaapreactiviteit. Reffi en collega's onderzochten in 2022 241 volwassenen en vonden dat meer emotioneel en fysiek misbruik in de kindertijd samenhing met een hogere slaapreactiviteit en meer slapeloosheidsklachten op volwassen leeftijd. Bij mensen met een traumageschiedenis kan daarom meer spelen dan alleen de gebruikelijke factoren die slapeloosheid in stand houden. Daar kom ik zo op terug.

Is er een biologische marker?

Nee, nog niet. Of je slaapsysteem reactief is, kun je op dit moment alleen met vragenlijsten vaststellen. Of er ook een betrouwbare biologische marker voor slaapreactiviteit bestaat, weten we nog niet. Een mogelijke kandidaat die wordt onderzocht is fragmentatie van de REM-slaap, maar het bewijs daarvoor is voorlopig. Insana en collega's vonden bij militaire veteranen dat meer belastende ervaringen vroeg in het leven samenhingen met meer objectief gemeten versnipperde REM-slaap. Maurer en collega's onderzochten vervolgens of slaaprestrictietherapie die REM-fragmentatie kon veranderen. Zij vonden daarvoor geen duidelijk bewijs, ondanks een duidelijke verbetering van de slapeloosheidsklachten.

Dit onderzoek maakt REM-fragmentatie interessant als mogelijk kenmerk van kwetsbaarheid, maar het is nog veel te vroeg om het de biologische verklaring van slaapreactiviteit te noemen. Meer over die REM-fragmentatie lees je in waarom slaap ik slecht.

Hebben slechte slapers een andere persoonlijkheid?

Nee, niet bij mensen met slapeloosheid zonder bijkomende psychische klachten. In mijn eigen onderzoek vond ik geen specifiek afwijkend persoonlijkheidsprofiel. Historisch werd slapeloosheid in verband gebracht met perfectionisme, ontevredenheid, veeleisendheid, weinig zelfvertrouwen en een grote gevoeligheid voor spanning. Toen ik voor mijn proefschrift de wetenschappelijke literatuur naast elkaar zette, viel me één ding op: bijna geen enkele studie maakte onderscheid tussen slapelozen mét en zónder bijkomende psychische klachten.

Dat onderscheid is belangrijk, want angst en somberheid hangen zelf samen met stressgevoeligheid en met minder flexibiliteit. Lundh en collega's zagen al in 1995 dat de gevonden persoonlijkheidsverschillen veel minder uitgesproken waren in de subgroep met psychofysiologische slapeloosheid, die een relatief normaal persoonlijkheidsprofiel liet zien.

Verschillende persoonlijkheden, dezelfde klacht

Ik besloot het zelf te onderzoeken. Mensen met slapeloosheid maar zonder bijkomende psychische problemen vertoonden in mijn onderzoek geen specifieke persoonlijkheidskenmerken. Een verklaring is dat slapeloosheid zoveel verschillende oorzaken heeft dat mensen met heel verschillende persoonlijkheden dezelfde stoornis kunnen ontwikkelen. De een gaat slechter slapen door zorgen en veeleisendheid, de ander door een onregelmatig schema en weinig motivatie om dat te veranderen. De klacht is hetzelfde, de weg ernaartoe niet.

Slapeloosheid als op zichzelf staand probleem

Dat sluit aan bij iets anders wat ik zag. Van ruim 200 mensen met slapeloosheid die ik in een slaapcentrum onderzocht, had ongeveer de helft géén bijkomende psychische klachten. Chronische slapeloosheid is vaak een op zichzelf staand probleem, geen symptoom van een gebrekkige persoonlijkheid of van een depressie.

Waarom voelt het dan toch als je persoonlijkheid?

Omdat het voortbestaan van slapeloosheid wél samenhangt met gedachten en gedrag, alleen niet per se met wie je bent. Het model van Spielman en Glovinsky onderscheidt aanleg, aanleiding en in stand houdende factoren. Hoe die drie samenwerken lees je in waarom slaap ik slecht. Voor dit artikel is vooral die laatste groep belangrijk: piekeren over wakker liggen, overdag dutten, langer in bed liggen, op de klok kijken en torenhoge verwachtingen van een ononderbroken nacht.

Aangeleerde patronen en mijn eigen ervaring

Die patronen lijken misschien iets te zeggen over je persoonlijkheid, maar ze zijn meestal aangeleerd, en wat is aangeleerd, kun je vaak ook weer veranderen. Ik weet dat uit eigen ervaring. In de periode dat ik slecht sliep, had ik geen zorgen of somberheid. Ik werkte met veel plezier aan een theatervoorstelling en leerde twintig dansers een choreografie aan. De muziek en de danspassen bleven 's nachts in mijn hoofd hangen. Positieve opwinding houdt je net zo goed wakker als negatieve stress, en mijn reactieve slaapsysteem deed de rest. Toen de voorstelling voorbij was en ik mijn tijd in bed inkortte, verdwenen de problemen. Mijn persoonlijkheid was intussen niet veranderd.

Wat betekent dit voor de aanpak?

Eerder beginnen: de timing

Slaapreactiviteit zegt mogelijk ook iets over wanneer het zinvol is om in te grijpen. Yang en collega's gaven mensen met acute slapeloosheid, korter dan drie maanden, een online cognitieve gedragstherapie voor insomnie van één week. Na twaalf weken had de behandelgroep minder vaak chronische slapeloosheid ontwikkeld en was ook de gemeten slaapreactiviteit afgenomen. Dat ondersteunt het idee dat vroeg behandelen zinvol kan zijn, maar bewijst nog niet dat daarmee sensitisatie van het slaapsysteem wordt voorkomen.

Een realistische verwachting

Hoe sterk slaapreactiviteit de behandeluitkomst voorspelt, weten we nog niet goed. Park en collega's vonden in een kleine pilotstudie met negentien patiënten dat beide groepen duidelijk verbeterden met cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-I). Bij deelnemers met een hoge slaapreactiviteit verbeterde de slaapefficiëntie minder sterk, terwijl voor onder meer de ernst van de slapeloosheid geen duidelijk verschil tussen de groepen werd gevonden. Het is daarom nog onzeker in hoeverre slaapreactiviteit de behandeluitkomst voorspelt. Een hoge slaapreactiviteit is in ieder geval geen reden om CGT-I niet in te zetten.

Daarnaast kunnen bijkomende psychische klachten de behandeluitkomst beïnvloeden. Uit mijn eigen onderzoek weet ik dat bijvoorbeeld depressieve klachten en bepaalde manieren van omgaan met gedachten samenhangen met een minder gunstige uitkomst. Bij jeugdtrauma, depressie of angst is het daarom belangrijk om niet alleen naar de slaap te kijken, maar de behandeling goed af te stemmen op het bredere psychische beeld.

Dat betekent overigens niet dat behandeling van het trauma of de depressie de slapeloosheid vanzelf oplost. In het Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe, waar ik werkte, zag ik regelmatig mensen die uitgebreid EMDR hadden gehad, maar bij wie de overmatige alertheid in de nacht en de slapeloosheid bleven bestaan. De slapeloosheid vraagt dan vaak om een eigen behandeling, naast de behandeling van het trauma. Andersom geldt ook dat behandeling van slapeloosheid bij mensen met depressie of angst vaak gunstige effecten heeft op die klachten.

De basis van de behandeling blijft hetzelfde

Een hoge slaapreactiviteit vraagt op zichzelf niet om een andere bewezen behandeling. CGT-I blijft de aangewezen aanpak bij chronische slapeloosheid, met onder meer het begrenzen van de tijd in bed, stimuluscontrole en het verminderen van slaapgerelateerde spanning en hardnekkige overtuigingen over slaap. Hoe je dat toepast, kan wel verschillen per persoon en bij bijkomende problematiek.

Wat er wel en niet werkt, zet ik op een rij in wat helpt écht tegen slecht slapen. En dat wakker liggen op zichzelf niet het probleem is, maar de spanning eromheen, lees je in wakker liggen is normaal.

Geen karaktereigenschap en geen vaststaand lot

Een hoge slaapreactiviteit is geen karaktereigenschap en ook geen vaststaand lot. Het is een relatief stabiele kwetsbaarheid waarbij het slaapsysteem sterker reageert op stress en belasting. Een deel daarvan is erfelijk bepaald, maar die aanleg bepaalt niet één op één hoe iemand uiteindelijk slaapt. Ervaringen, stress, gedrag en de manier waarop iemand met wakker liggen omgaat, bepalen mede of die kwetsbaarheid zich daadwerkelijk vertaalt in aanhoudende slapeloosheid.

Benieuwd wat voor slaper jij bent? Doe de gratis slaaptest. Meer artikelen over slapeloosheid vind je in de hub slapeloosheid.

Slaap je al langer dan drie maanden slecht, of speelt er een depressie, angst of een ingrijpende gebeurtenis mee? Bespreek het met je huisarts. Dit artikel geeft algemene informatie en leefstijladviezen en vervangt geen medisch advies.