Krijg je kanker van slecht slapen? Wat het onderzoek wel en niet laat zien

Nee, voor kort slapen of slapeloosheid in het algemeen is niet overtuigend aangetoond dat het kanker veroorzaakt. Toch kom je berichten tegen die iets anders beweren. Weinig slapen zou je afweer tegen kankercellen ondermijnen. Een lampje in de slaapkamer zou de kans op borstkanker vergroten. En nachtdiensten zouden kankerverwekkend zijn. Zulke berichten kunnen behoorlijk binnenkomen, zeker als je toch al moeite hebt met slapen. Ik leg uit wat het onderzoek echt laat zien, waarom verschillende vormen van slaapverstoring niet op één hoop mogen en wanneer hulp zinvol is.

Kort slapen: meer kans op kanker?

Wat studies over slaapduur vinden

"Wie minder dan zes uur slaapt, heeft meer kans op kanker." Het klinkt als een duidelijke waarschuwing. Toch levert onderzoek naar slaapduur geen eenvoudig verhaal op. Sommige studies vinden een verband met bepaalde vormen van kanker, andere vinden dat niet. Bovendien is kanker een verzamelnaam voor veel verschillende ziekten. Een mogelijke relatie met één kankersoort geldt niet automatisch voor alle andere.

Genetisch onderzoek als aanvulling

Onderzoekers proberen de vraag ook te beantwoorden met genetische gegevens. Ze kijken dan of erfelijke aanleg voor korter of langer slapen samenhangt met kanker. Deze methode, mendeliaanse randomisatie, kan helpen om mogelijke oorzakelijke verbanden te onderzoeken, maar is afhankelijk van een aantal aannames.

Zo'n studie onder ruim 367.000 deelnemers vond geen sterk bewijs voor een oorzakelijk verband tussen slaapduur en kanker in het algemeen of de afzonderlijke onderzochte kankersoorten. Enkele aanwijzingen hielden geen stand na correctie voor het grote aantal vergelijkingen en werden in een tweede databestand niet bevestigd. Dat sluit een rol van slaapduur niet uit. Het ondersteunt de algemene boodschap dat kort slapen kanker veroorzaakt evenmin.

Wat dit voor jou betekent

Je hoeft dus geen vast aantal slaapuren te halen uit angst voor kanker. Geef jezelf voldoende gelegenheid om te slapen en houd rekening met je eigen slaapbehoefte. Meer hierover lees je in hoeveel uur slaap heb je echt nodig.

Slapeloosheid: samenhang is geen verklaring

Slaapduur en slapeloosheid zijn verschillende dingen. Iemand kan relatief kort slapen zonder klachten. Iemand anders kan meer uren slapen, maar veel last hebben van wakker liggen, onrust en vermoeidheid.

Ook voor slapeloosheid is het onderzoek niet eenduidig. Een genetische studie vond aanwijzingen voor een mogelijk oorzakelijk verband met longkanker. Een ander groot genetisch onderzoek vond geen aanwijzingen voor een verband tussen slapeloosheid en darmkanker. Het bewijs kan dus per kankersoort verschillen. Genetische aanleg voor slapeloosheid laat zich bovendien niet rechtstreeks vertalen naar het risico van jouw periode van wakker liggen.

Bij gewoon bevolkingsonderzoek blijven daarnaast andere verklaringen mogelijk. Roken, alcoholgebruik, psychische klachten en lichamelijke ziekten kunnen zowel met slaap als met gezondheid samenhangen. Soms kan een ziekte die nog niet is vastgesteld de slaap al beïnvloeden. Daardoor wordt het lastig om vast te stellen wat oorzaak is en wat gevolg.

De conclusie moet daarom zorgvuldig blijven: er zijn aanwijzingen die nader onderzoek verdienen, maar een algemeen oorzakelijk verband tussen langdurige slapeloosheid en kanker is niet overtuigend aangetoond. De boodschap "van slapeloosheid krijg je kanker" gaat verder dan het bewijs.

Minder actieve afweercellen na één korte nacht

Een veelgehoorde claim is dat je na één korte nacht veel minder afweer tegen kanker hebt. Die boodschap verwijst vaak naar experimenten met zogeheten natural killer-cellen. Deze afweercellen helpen onder meer bij het herkennen en opruimen van afwijkende cellen.

In een experiment onder 42 gezonde mannen leidde het wakker houden tijdens een deel van de nacht tot een afname van bepaalde afweerreacties. Na een herstelnacht was de gemeten activiteit van natural killer-cellen weer terug op het uitgangsniveau, terwijl een andere gemeten afweerreactie nog verlaagd was. De onderzoekers onderzochten dus veranderingen in het immuunsysteem, niet het ontstaan van kanker.

Een afname in zo'n laboratoriummeting betekent niet dat je totale afweer tegen kanker met hetzelfde percentage afneemt. En het betekent al helemaal niet dat je kans op kanker evenredig stijgt. Daarvoor zijn het ontstaan van kanker en de werking van ons afweersysteem veel te ingewikkeld.

Slaap beïnvloedt je lichaam. Een meetbare verandering na slaaptekort is nog geen bewijs voor blijvende gezondheidsschade.

Een beetje licht in je slaapkamer

Buitenverlichting is geen slaapkamerlicht

"Slapen met licht vergroot de kans op borstkanker." Bij zulke berichten is het belangrijk om te kijken wat onderzoekers precies hebben gemeten. Een deel van het onderzoek gaat namelijk over de hoeveelheid buitenverlichting rond iemands woning, bijvoorbeeld gemeten met satellietbeelden. Dat vertelt niet hoeveel licht er in de slaapkamer komt, laat staan hoeveel licht tijdens het slapen de ogen bereikt. Gordijnen en de ligging van de slaapkamer kunnen daarin veel verschil maken.

Bovendien verschillen felverlichte buurten op meer punten van donkere buurten. Er is bijvoorbeeld vaak meer verkeer, luchtvervuiling en geluid. Een gevonden verband met kanker hoeft dus niet door het licht te komen. In een onderzoek onder ruim 47.000 vrouwen was er na correctie voor andere omgevingsfactoren geen aanwijzing dat meer buitenverlichting samenhing met een hoger risico op borstkanker.

Andere onderzoeken vinden soms wel een verband. Deze studie laat vooral zien dat de uitkomst kan veranderen wanneer onderzoekers rekening houden met andere kenmerken van de woonomgeving. Eén studie beslist dus niet de hele kwestie.

Er bestaat ook onderzoek naar licht binnenshuis. Het hele onderzoeksveld gaat dus niet uitsluitend over straatverlichting. Ook bij onderzoek naar slaapkamerlicht blijven beperkingen bestaan, bijvoorbeeld doordat mensen hun blootstelling zelf rapporteren en andere verklaringen niet volledig uitgesloten kunnen worden.

Wat je er wel mee kunt

Licht kan je biologische klok beïnvloeden. Daarmee is echter nog niet aangetoond dat een lampje in je slaapkamer kanker veroorzaakt. Zorg voor een comfortabele, donkere slaapkamer om je slaap te ondersteunen. De beschikbare bevindingen geven geen reden om bang te worden van ieder streepje licht langs het gordijn. Meer hierover lees je in hoeveel licht heb je nodig om goed te slapen.

Nachtwerk: waarom dit een ander verhaal is

Wat IARC zegt

Nachtwerk verdient afzonderlijke aandacht. Het internationale kankeronderzoeksinstituut IARC heeft nachtwerk ingedeeld als 'waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen', groep 2A. Die beoordeling berust op beperkt bewijs bij mensen, voldoende bewijs uit dieronderzoek en sterke aanwijzingen voor biologische mechanismen in experimenteel onderzoek. Bij mensen zijn positieve verbanden gevonden met borst-, prostaat- en dikkedarmkanker, inclusief endeldarmkanker.

Wat die classificatie niet zegt

Die classificatie is een serieuze aanwijzing voor een mogelijk arbeidsrisico. Ze vertelt echter niet hoeveel extra risico een bepaald rooster, aantal nachtdiensten of aantal jaren nachtwerk geeft. 'Beperkt bewijs bij mensen' betekent dat er positieve verbanden zijn gevonden, maar dat toeval, vertekening en verstorende factoren niet met voldoende zekerheid konden worden uitgesloten.

Nachtwerk omvat bovendien meer dan weinig slapen: werken tijdens de biologische nacht, andere lichtblootstelling, verschoven maaltijden en vaak wisselende slaapmomenten. Je kunt die beoordeling daarom niet rechtstreeks toepassen op iemand die 's nachts een tijd wakker ligt.

Wat het voor jou betekent

Werk je regelmatig nachtdiensten, dan is aandacht voor je rooster, herstel en slaap verstandig. Bespreek aanhoudende problemen met de bedrijfsarts. De onzekerheid over de precieze risico's is geen reden om de eventuele gevolgen van nachtwerk te negeren. Het is ook geen reden om iedere nachtdienst met angst tegemoet te zien. Hoe je na een nachtdienst herstelt, lees je in nachtdienst en slaap.

En slaapapneu?

Bij obstructieve slaapapneu raakt de bovenste luchtweg tijdens de slaap herhaaldelijk gedeeltelijk of volledig afgesloten. Daarbij kunnen zuurstofdalingen optreden.

Een systematische review en meta-analyse van observationele onderzoeken vond een samenhang tussen nachtelijk zuurstoftekort bij slaapapneu en het optreden van kanker. Ook de ernst van slaapapneu, gemeten aan het aantal ademhalingsverstoringen, hing in de verzamelde onderzoeken samen met het optreden van kanker. Deze bevindingen verdienen aandacht, maar bewijzen geen oorzaak-gevolgrelatie.

Andere factoren, zoals leeftijd, roken, overgewicht en bijkomende ziekten, kunnen een rol spelen. Onderzoekers proberen daarvoor te corrigeren, maar dat lukt nooit volledig. Uit deze onderzoeken kun je bovendien niet concluderen dat behandeling van slaapapneu kanker voorkomt.

Slaapapneu verdient beoordeling vanwege de ademhalingsproblemen, klachten en bekende gevolgen voor de gezondheid. Wanneer snurken meer is dan snurken, lees je in wanneer is snurken slaapapneu.

Als kanker je slaap verstoort

Een duidelijker en directer verband loopt de andere kant op: kanker en de behandeling ervan kunnen je slaap verstoren. Piekeren over de diagnose, pijn, opvliegers en bijwerkingen van medicijnen kunnen allemaal bijdragen aan wakker liggen. Slapeloosheid komt bij mensen met kanker vaker voor dan in de algemene bevolking.

Soms blijven de slaapproblemen bestaan als de behandeling voorbij is. Je lichaam voelt anders, je vertrouwen heeft een klap gekregen en de angst voor terugkeer van de ziekte kan juist 's nachts ruimte krijgen.

Daar hoeft geen extra opdracht bovenop te komen om voortaan perfect te slapen. Wie kanker heeft of heeft gehad, verdient hulp bij slaapproblemen zonder de suggestie dat een slechte nacht betekent dat het herstel misgaat.

Beter slapen als onderdeel van de zorg

Slaapproblemen kunnen ook bij kanker behandeld worden. De Europese oncologierichtlijn beveelt cognitieve gedragstherapie voor insomnie, CGT-I, aan als eerste behandeling voor slapeloosheid bij mensen die kanker hebben overleefd. Tijdens actieve behandeling kan een kortere gedragstherapeutische aanpak passend zijn. Ook klachten die de slaap verstoren, zoals pijn en opvliegers, verdienen behandeling.

De aanpak moet passen bij de behandeling, belastbaarheid en omstandigheden van de patiënt. Het doel is minder hinder van wakker liggen en beter functioneren. Dat doel is op zichzelf waardevol.

CGT-I kan slaapklachten verminderen. Of behandeling van slapeloosheid daarnaast de kans op kanker, terugkeer van kanker of overlijden verlaagt, is niet overtuigend aangetoond.

Sterk en zwak bewijs naast elkaar

Bij slaap en kanker lopen verschillende onderzoeksvragen gemakkelijk door elkaar. Dit onderscheid helpt:

Hoe je zelf onderzoeksresultaten beter kunt beoordelen, lees je in hoe lees je een slaaponderzoek.

Wanneer bespreek je je slaap met een arts?

Bespreek je slaap met je huisarts of behandelteam als je regelmatig slecht slaapt en daar overdag last van hebt. Zeker tijdens of na een kankerbehandeling is het zinvol om na te gaan of pijn, opvliegers, angst of medicijnen een rol spelen. Verander voorgeschreven medicatie niet op eigen initiatief.

Bespreek ook hevig snurken met waargenomen ademstops, naar adem happen of duidelijke slaperigheid overdag. Werk je nachtdiensten en lukt het onvoldoende om te herstellen, betrek dan de bedrijfsarts.

Slecht slapen op zichzelf is geen specifieke aanwijzing voor kanker. Je slaapklachten verdienen aandacht vanwege de hinder die je ervaart. Daar hoef je geen extra druk aan toe te voegen om iedere nacht perfect te slapen.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Heb je kanker, ben je onder behandeling of maak je je zorgen over aanhoudende klachten? Bespreek dit met je huisarts of behandelteam.