Kan slecht slapen een depressie veroorzaken? De relatie werkt twee kanten op

Kan slecht slapen een depressie veroorzaken? Het kan er in elk geval aan bijdragen. In een klassieke langlopende studie van Breslau en collega's hadden jonge volwassenen met een voorgeschiedenis van slapeloosheid tijdens drie jaar follow-up ongeveer vier keer zoveel kans om een depressieve stoornis te ontwikkelen. Grotere latere analyses vinden gemiddeld een kleinere, maar nog steeds duidelijke risicoverhoging.

Slaapproblemen komen bovendien bij een groot deel van de mensen met een depressie voor, al verschillen de percentages sterk per studie en definitie. De relatie loopt twee kanten op. Lang zagen we slaapproblemen als een symptoom van depressie, iets wat vanzelf verdwijnt als de stemming opklaart. Dat beeld is achterhaald.

Wat een korte of slechte nacht met je stemming doet

Met het verkeerde been uit bed stappen niet alleen een spreekwoord maar een meetbaar verschijnsel. Tempesta en collega's vonden dat mensen nadat ze een nacht wakker moesten blijven, en ook slechte slapers, gemiddeld een negatievere emotionele lading gaven aan herinnerde beelden dan goede slapers. Slaaptekort en slecht slapen legt de nadruk op wat tegenzit. Het tast ook je sociale antenne aan: normaal lees je feilloos of je partner, je baas of de bakker blij of afkeurend kijkt, maar na slaaptekort zie je volgens Huck en collega's gezichtsuitdrukkingen eerder als bedreigend. Die altijd vriendelijke caissière die opeens chagrijnig lijkt? Mogelijk heb jij slecht geslapen.

Waarom alles na middernacht erger is

Wie 's nachts wakker ligt, kent het: gebeurtenissen van de afgelopen weken komen terug in een meer negatief beladen versie. Tubbs en collega's noemen dat de mind after midnight-hypothese. Het idee is dat ons brein tijdens de biologische nacht anders functioneert dan overdag. Positieve stemming is dan gemiddeld lager, negatieve stemming relatief hoger en de controle over impulsen kan afnemen. Dat geldt niet voor iedereen op exact hetzelfde kloktijdstip, want een avondmens heeft een klok die biologisch later afgesteld is dan een ochtendmens. Volgens de synaptische homeostasehypothese van Tononi en Cirelli raakt de signaaloverdracht in de hersenen verstoord door lang wakker blijven, waardoor het denkende en organiserende deel van je brein minder goed werkt en de rem op impulsen minder actief wordt.

De donkere en de lichte kant

Mogelijk is de ernstigste uiting daarvan dat zelfdoding 's nachts vaker voorkomt. In Amerikaans onderzoek was de incidentie van suïcide tussen middernacht en 6 uur ongeveer drie keer hoger dan overdag, nadat rekening was gehouden met het veel kleinere aantal mensen dat dan wakker is. Waarschijnlijk spelen daarbij meerdere factoren een rol, waaronder impulsiviteit, stemming, middelengebruik en sociale isolatie. Denk je aan zelfdoding, bel dan 113 of 0800-0113, dag en nacht.

Er is ook een lichtere kant: veel mensen zijn 's nachts het creatiefst, omdat hetzelfde "gebrek aan rem" ruimte geeft voor ideeën die buiten de gebaande paden gaan. Of datzelfde mechanisme echt de verklaring is voor nachtelijke creativiteit, is minder stevig onderzocht. Welke kant het opgaat, hangt mede af van je stemming en je kwetsbaarheid voor negatieve gevoelens. De praktische les blijft: slaap er een nachtje over. Dan kan dat probleem van de nacht er 's ochtends ineens minder heftig uit komen te zien. Hoe je met piekeren in bed omgaat, lees je in piekeren in bed.

De REM-slaap: anders en soms onrustiger

Waar komt het verband tussen slapeloosheid en depressie vandaan? Riemann en collega's beschreven in 2010 hoe een overactief arousalsysteem in de hersenen een kenmerk kan zijn van beide. Maar er is meer. Bij depressie worden gemiddeld verschillende veranderingen in de REM-slaap gevonden, waaronder een kortere tijd tot de eerste REM-periode. Bij slapeloosheid kan de REM-slaap daarnaast meer onderbroken zijn. Het patroon verschilt echter sterk tussen mensen en studies.

Opvallend is dat veel antidepressiva de REM-slaap onderdrukken. Dat geldt niet voor alle middelen, en meer REM-onderdrukking betekent niet automatisch een beter antidepressief effect. Wel heeft deze bevinding geleid tot de hypothese dat veranderingen in de REM-slaap een rol kunnen spelen bij de werking van sommige antidepressiva.

Wat onrustige REM-slaap zou doen

De Nederlandse onderzoeker Van Someren biedt in zijn werk een interessante verklaring. Rusteloze of gefragmenteerde REM-slaap zou het verwerken van emotionele ervaringen kunnen verstoren, waardoor negatieve herinneringen en stressreacties sterker aanwezig blijven. Pesonen en collega's vonden bij adolescenten dat meer REM-fragmentatie samenhing met meer depressieve klachten en met bepaalde genetische risicoscores. Dat ondersteunt het idee dat REM-onrust en kwetsbaarheid voor depressie met elkaar samenhangen, maar laat niet zien welke van beide de oorzaak is.

Waarom slaapdeprivatie tijdelijk antidepressief kan werken

Mensen met een depressie zijn vaak minder actief en kunnen mede daardoor langer in bed blijven liggen. Dat kan bij slapeloosheid de slaapdruk verlagen en het wakker liggen versterken, maar daarmee is nog niet aangetoond dat langer in bed liggen de depressie zelf via de REM-slaap verergert.

Een aparte onderzoekslijn laat iets opvallends zien: een hele nacht of een groot deel van een nacht wakker blijven kan bij sommige mensen met een depressie de stemming zeer snel verbeteren, soms al binnen een dag. Dat heet therapeutische slaapdeprivatie. Het effect is vaak tijdelijk en kan na een volgende normale nacht weer verdwijnen. Daarom wordt slaapdeprivatie vooral toegepast in gespecialiseerde behandelingen, soms gecombineerd met lichttherapie en verschuiving van slaaptijden.

Therapeutische slaapdeprivatie is iets anders dan slaaprestrictietherapie bij slapeloosheid. Daarbij wordt de tijd in bed tijdelijk verkort om de slaapdruk te verhogen en langdurig wakker liggen in bed te verminderen. Waarom langer in bed liggen slapeloosheid kan onderhouden, lees je in waarom langer in bed liggen averechts werkt.

Slapeloosheid behandelen helpt ook de depressie

Slaap is een aangrijpingspunt geen bijzaak

In mijn eigen onderzoek onder ruim 200 mensen met slapeloosheid had ongeveer de helft géén bijkomende psychische klachten. Slapeloosheid is dus vaak een op zichzelf staand probleem. Maar bij de andere helft, met bijvoorbeeld een angststoornis of depressie, is de slaap geen bijzaak. Meta-analyses laten zien dat behandeling van slapeloosheid bij mensen met een depressie niet alleen de slaap verbetert, maar gemiddeld ook depressieve klachten vermindert. Er is bovendien onderzoek bij ouderen dat erop wijst dat behandeling van slapeloosheid bij mensen zonder actuele depressie het ontstaan van een nieuwe depressieve episode kan helpen voorkomen. Slaap is daarmee een aangrijpingspunt.

Ook de timing van je slaap telt

Op bijna elk niveau in je lichaam, van cel tot orgaan, lopen tijdgevoelige mechanismen die bij een depressie uit de pas kunnen raken. Ploegendienst en jetlag verstoren die timing en hangen in observationeel onderzoek samen met meer depressieve klachten. Verpleegkundigen die nachtdiensten draaien, lopen volgens de meta-analyse van Okechukwu en collega's een verhoogd risico op depressie. Dat bewijst echter niet dat nachtdienst op zichzelf bij ieder individu een depressie veroorzaakt, want mensen verschillen in werktijden, chronotype, gezondheid, stress en sociale omstandigheden. Wie onregelmatig werkt, leest in nachtdienst en slaap wat helpt.

Het goede nieuws

Slecht slapen en somberheid houden elkaar soms in stand: als je één kant van die wisselwerking behandelt, kan de andere kant mee verbeteren. Meer artikelen vind je in de hub gezondheid en slaapstoornissen.

Slaap je slecht en voel je je al weken somber, heb je nergens meer zin in of word je heel vroeg wakker met een zwaar gevoel? Bespreek het met je huisarts. Denk je aan zelfdoding, bel 113 of 0800-0113. Dit artikel geeft algemene informatie en leefstijladviezen en vervangt geen medisch advies.