Hoe sliepen oermensen? Dit leren jager-verzamelaars ons over menselijke slaap

Van de oermens zelf hebben we geen slaapmetingen. Wat we wél hebben, zijn archeologische vondsten en daarnaast is er onderzoek bij hedendaagse jager-verzamelaars en andere pre-industriële groepen. Die mensen zijn natuurlijk geen levende kopie van onze voorouders, maar ze laten wel zien hoe flexibel menselijke slaap kan zijn zonder elektrisch licht, wekkers en moderne werktijden.

Dat beeld wijkt behoorlijk af van de moderne voorstelling van de ideale nacht. Niet iedereen slaapt acht uur, niet iedereen slaapt ononderbroken en niet iedereen houdt exact hetzelfde ritme aan. Tegelijk moeten we oppassen om uit metingen bij hedendaagse jagers-verzamelaars te concluderen dat onze voorouders dus precies zo sliepen.

Hoe weten we iets over slaap van vroeger?

De moderne mens bestaat al honderdduizenden jaren; elektrisch licht, centrale verwarming, wekkerklokken en vaste kantoortijden zijn daarentegen piepjong. Toch weten we verrassend weinig over hoe onze verre voorouders daadwerkelijk sliepen. Ze hielden geen slaapdagboek bij, en er waren uiteraard geen EEG-metingen.

Wat we wél hebben, zijn twee soorten aanwijzingen. De eerste komt uit de archeologie: plekken waar mensen sliepen, waar ze vuur gebruikten en materiaal verzamelden om op te liggen. De tweede komt uit antropologisch slaaponderzoek bij hedendaagse groepen die zonder veel moderne technologie leven, zoals de Hadza in Tanzania, de San in Namibië en de Tsimane in Bolivia.

Hun leefomgeving, cultuur, voeding en sociale structuur verschillen waarschijnlijk van die van onze paleolithische voorouders. Maar ze geven wel een belangrijke correctie op het idee dat menselijke slaap van nature altijd bestaat uit acht uur ononderbroken nachtelijke slaap.

Van boom naar grond: waarom menselijke slaap veranderde

De verre primatenvoorouders van de mens sliepen waarschijnlijk grotendeels in bomen, en mensen zijn in de loop van de evolutie steeds meer op de grond gaan slapen. Een invloedrijke hypothese van Samson en Nunn is dat vuur, groepsslapen en andere vormen van bescherming de risico's van slapen op de grond verminderden. Daardoor zou selectie mogelijk zijn geweest voor relatief korte maar intensievere menselijke slaap, met meer tijd voor sociale interactie, leren en andere activiteiten.

Een bed van 200.000 jaar oud

Wat we rechtstreeks uit de archeologie weten, is dat mensen hun slaapplaats al zeer lang organiseerden. In Border Cave in Zuid-Afrika vonden Wadley en collega's resten van grasbedding van ongeveer 200.000 jaar oud. De vegetatie lag op aslagen en werd gebruikt als slaap- en werkoppervlak; een deel van de as kwam waarschijnlijk van eerder verbrande vegetatie. De onderzoekers denken dat in brand steken van de plek hielp om de leefplek schoon te houden en mogelijk ook kruipende insecten te beperken. Zo'n slaapplek is iets anders dan het clichébeeld van de holbewoner die lukraak op een kale steen in slaap viel.

Bij de Hadza was bijna altijd iemand wakker

Een van de interessantste studies in hedendaagse slaap komt van David Samson en collega's. Zij onderzochten de slaap van Hadza-jager-verzamelaars met actigrafie en zagen dat groepsleden sterk van elkaar verschilden in het tijdstip waarop ze sliepen en wakker waren: sommigen waren duidelijk vroeger, anderen later. Door die verschillen én door korte perioden van nachtelijke activiteit was gedurende vrijwel de hele nacht ten minste één groepslid wakker of actief. Over twintig onderzoeksdagen was de hele groep samen maar heel kort tegelijkertijd als slapend geregistreerd.

De onderzoekers noemden dit sentinel-like behaviour. Dat betekent niet dat iemand officieel "de wacht" hield. Juist het interessante is dat er geen afgesproken nachtwacht nodig hoeft te zijn als de slaap van groepsleden vanzelf asynchroon verloopt.

De slecht slapende grootouder

Oudere Hadza hadden gemiddeld een vroeger chronotype: ze gingen eerder slapen en waren ook eerder actief. Daardoor kunnen leeftijdsverschillen binnen een groep bijdragen aan die spreiding van waakzaamheid. Dat past bij de zogenoemde poorly sleeping grandparent hypothesis: wat wij tegenwoordig misschien als onhandig vroeg wakker worden zien, zou in een sociale groep ook een functie kunnen hebben gehad. Het blijft een hypothese, maar het laat wel zien dat individuele verschillen in slaaptiming evolutionair niet per se een fout zijn.

Hoe ziet een Hadza-nacht eruit?

In een andere studie maten Samson en collega's de slaap van de Hadza over langere tijd. Gemiddeld werd ongeveer 6 uur en 15 minuten slaap per nacht geschat en lagen ze 31 procent van de tijd wakker. Die 31 procent wakker liggen is veel in vergelijking met wat een moderne slaapkliniek als "goede" slaapefficiëntie beschouwt.

Maar hier is nuance nodig. Actigrafie meet beweging en schat daaruit slaap en wakker zijn; het apparaat kan niet precies vaststellen of iemand bewust wakker ligt, rustig rust of daadwerkelijk slaapt. Je kunt daarom niet simpelweg zeggen dat de Hadza "iedere nacht tweeënhalf uur wakker lagen". Wel laat het zien dat hun nachten behoorlijk gefragmenteerd waren, zonder dat dat automatisch hetzelfde was als een slaapstoornis.

Dat onderscheid is belangrijk: veel wakker zijn is niet hetzelfde als last hebben van slapeloosheid. Bij insomnia gaat het niet alleen om minuten slaap of waaktijd, maar ook om de ervaren moeite met slapen, zorgen over slaap en problemen overdag. Meer daarover lees je in wakker liggen is normaal.

Dutjes horen er ook bij

Op ongeveer 54 procent van de onderzochte dagen werd bij de Hadza een dutje geregistreerd, en op die dagen duurde het gemiddeld ongeveer 47,5 minuten. Zo'n dutje is dus geen klassieke powernap van twintig minuten. Het laat vooral zien dat menselijke slaap niet noodzakelijk volledig in één nachtelijk blok hoeft te worden geperst. Hoe lang een dutje voor jou zinvol is, lees je in powernappen: hoe lang en wanneer.

Hoeveel sliepen andere pre-industriële groepen?

Yetish en collega's onderzochten drie verschillende groepen: de Hadza in Tanzania, de San in Namibië en de Tsimane in Bolivia. De gemiddelde slaapduur lag tussen ongeveer 5,7 en 7,1 uur per nacht. Opvallend genoeg vielen ze niet direct na zonsondergang in slaap, maar gemiddeld pas enkele uren later, en werden ze vaak rond of vóór zonsopgang wakker.

Ook temperatuur bleek belangrijk. Slaap begon vaak wanneer de omgevingstemperatuur begon te dalen en eindigde rond het moment waarop die weer opliep. Daarnaast hadden de seizoenen invloed: tussen winter en zomer zat in deze groepen ongeveer een uur verschil in slaapduur.

Die bevindingen zijn een nuttige correctie op twee simpele ideeën: dat natuurlijke slaap automatisch begint zodra de zon ondergaat, en dat mensen zonder elektriciteit vanzelf acht of negen uur slapen. Beide blijken te simpel.

Kennen jager-verzamelaars slapeloosheid?

Hoe zelden slapeloosheid in deze groepen voorkomt, is een van de opvallendste bevindingen, maar ook hier moet je precies zijn. Bij de Tsimane en San vonden onderzoekers geen directe taalkundige equivalenten van het westerse begrip insomnia. Toen onderzoekers de symptomen omschreven, meldde maar een klein deel dat ze regelmatig moeite hadden met inslapen of doorslapen.

Dat betekent niet dat slapeloosheid buiten de moderne samenleving "niet bestaat". Het betekent wel dat de culturele betekenis van wakker liggen sterk kan verschillen, en dat is klinisch interessant. Twee mensen kunnen objectief ongeveer even lang wakker zijn en daar totaal anders op reageren. De een denkt: ik ben even wakker. De ander denkt: dit gaat fout, ik moet nu slapen, morgen ben ik kapot. Die tweede reactie kan op zichzelf spanning en alertheid oproepen en daarmee het wakker liggen verlengen. Daar zit een belangrijk verschil tussen slaapfragmentatie en slapeloosheid.

Sliepen mensen vroeger in twee delen?

Het bekende verhaal over de eerste en tweede slaap komt vooral van historicus Roger Ekirch. Hij verzamelde historische bronnen uit premodern Europa waarin mensen spraken over een eerste slaap, daarna een periode van wakker zijn en vervolgens een tweede slaap. Die bronnen hebben geleid tot de populaire gedachte dat de mens "van nature" in twee fases hoort te slapen.

Zo hard kunnen we dat alleen niet zeggen, want onderzoek bij hedendaagse pre-industriële groepen laat verschillende patronen zien. Bij de Hadza en de groepen uit de studie van Yetish werd geen duidelijk universeel patroon gevonden van twee lange slaapblokken met daartussen een vaste wakkere periode. Bij een populatie op Madagaskar werden daarentegen wél meer gesegmenteerde patronen gevonden, met veel dutjes overdag en vaker activiteit midden in de nacht.

Daar komt bij dat Ekirchs historische interpretatie recent ter discussie is gesteld door wetenschapper Boyce. Die betoogt dat termen als "eerste" en "tweede slaap" niet altijd hoeven te betekenen dat mensen structureel uren wakker lagen tussen twee slaapblokken. Ekirch heeft daarop gereageerd en blijft bij zijn interpretatie.

De veiligste conclusie is dat menselijke slaap waarschijnlijk altijd flexibel is geweest. Sommige groepen slapen grotendeels in één nachtelijk blok, andere slapen meer gesegmenteerd, en in veel culturen komen dutjes voor. Er bestaat geen universeel "oermenselijk" slaapschema.

De sociale slaaphypothese

Samson beschrijft menselijke slaap daarom niet alleen als een individueel biologisch proces, maar ook als een sociaal proces. Mensen slapen in groepen, passen hun timing aan elkaar aan en kunnen hun slaap flexibel verschuiven, afhankelijk van temperatuur, werk, veiligheid, kinderen en sociale activiteiten. Dat vermogen kan belangrijk zijn geweest toen mensen zich vanuit Afrika verspreidden naar gebieden met totaal verschillende seizoensinvloeden, temperaturen en daglengtes. Menselijke slaap wordt dus niet alleen door licht en duisternis bepaald, maar is ook sociaal flexibel.

Wat kun je hiervan meenemen?

Niet dat je voortaan zes uur moet slapen; dat zou precies dezelfde fout zijn als zeggen dat iedereen acht uur moet slapen. De belangrijkste les uit dit onderzoek is juist dat menselijke slaap een behoorlijke bandbreedte heeft. Er zijn mensen die eerder en later slapen, mensen die gemakkelijk dutten en mensen die dat nooit doen. Nachten kunnen meer of minder onderbroken zijn, en seizoen, temperatuur, licht en sociale omstandigheden spelen allemaal mee.

Wat ik er vooral uit meeneem, is dat slaap niet perfect hoeft te zijn om normaal te zijn. Een nacht mag ontwakingen bevatten, je hoeft niet per se exact zeven of acht uur te halen, en wakker worden betekent niet automatisch dat je slecht hebt geslapen. Waarom je juist in de tweede helft van de nacht makkelijker wakker wordt, lees je in wakker worden rond 3 uur 's nachts.

Geen argument om korter te slapen

Tegelijk is "de oermens sliep maar zes uur" geen argument om structureel te weinig te slapen. Moderne aanbevelingen voor volwassenen zijn gebaseerd op veel breder onderzoek naar functioneren en gezondheid, niet op de slaapduur van één jager-verzamelaarsgroep. Meer daarover in hoeveel uur slaap heb je echt nodig?

Waar komt die acht uur eigenlijk vandaan?

De geschiedenis van het getal acht is interessanter dan vaak wordt gedacht. Tijdens de industriële revolutie waren werkdagen van tien, twaalf of zelfs zestien uur geen uitzondering. De Welshe ondernemer en sociaal hervormer Robert Owen verzette zich daartegen en gebruikte rond 1817 de beroemde slogan "Eight hours labour, eight hours recreation, eight hours rest": acht uur werk, acht uur vrije tijd, acht uur rust.

Owens slogan was een pleidooi voor een menselijker verdeling van het etmaal, geen slaapexperiment. Maar zijn slogan laat wel mooi zien dat acht uur aanvankelijk een sociaal ideaal was, geen exact biologisch getal.

De belangrijkste les

Hedendaagse jager-verzamelaars vertellen ons niet precies hoe de oermens sliep, maar ze laten wel zien dat normale menselijke slaap korter, flexibeler en meer onderbroken kan zijn dan ons moderne ideaal suggereert. Daarmee wordt wakker worden minder eng en een vast aantal uren minder heilig. Misschien is dat uiteindelijk de meest bruikbare les: niet dat wij precies moeten slapen zoals onze voorouders, maar dat ons slaapsysteem waarschijnlijk veel meer variatie aankan dan we tegenwoordig denken.

Wat de oermens ons leert over slapen, is ook het onderwerp van mijn workshop Secret Of Sleep.

Dit artikel geeft algemene informatie en leefstijladviezen en vervangt geen medisch advies. Slaap je langdurig slecht én heb je daar overdag duidelijk last van? Zulke klachten zijn iets anders dan een natuurlijke, wat onderbroken nacht. Bespreek zulke klachten met je huisarts.