Vragen over dromen

Bijna iedereen droomt iedere nacht, zowel in de REM- als in de NREM-slaap; dromen uit de REM-slaap zijn gemiddeld vaker levendig en emotioneel. Of je je dromen herinnert hangt af van wanneer je wakker wordt en van persoonlijke verschillen: wie 's nachts vaker wakker wordt, herinnert gemiddeld vaker dromen. Weinig dromen onthouden betekent dus niet dat je niet droomt.

Dromen zijn geen versleutelde boodschappen: een droom betekent niet wat een droomwoordenboek zegt, want er bestaat geen vast boek waarin elk symbool een vaste betekenis heeft. Wel is er groeiende wetenschap over hoe droominhoud samenhangt met herinneringen, emoties en ervaringen uit het dagelijks leven. Daarover gaat mijn nieuwe boek DROOM.

Meestal wel. Bij de overgang van wakker naar slapen kunnen al levendige beelden, geluiden of droomachtige ervaringen ontstaan terwijl je nog het gevoel hebt wakker te zijn. Geluiden horen die er niet zijn, meteen dromen of in je slaap praten passen bij deze zogeheten hypnagoge belevingen en zijn doorgaans onschuldig. Komen ze heel vaak voor, zijn ze erg beangstigend of gaan ze samen met uitgesproken slaperigheid overdag, bespreek ze dan met een arts.

Een nacht met veel levendige dromen kan vermoeiend vóélen, maar waarschijnlijk word je niet moe doordat je brein zo intensief heeft gedroomd. Je onthoudt dromen juist gemakkelijker wanneer je tijdens of kort na een droom wakker wordt. Veel droomherinneringen kunnen daarom samengaan met een onrustiger of vaker onderbroken nacht. Ook stress kan zowel intensere dromen als vermoeidheid overdag geven. De droom zelf hoeft dus niet de oorzaak van je vermoeidheid te zijn.

Ja, deels. Hoeveel dromen je je herinnert verschilt sterk tussen mensen. Je onthoudt een droom vooral als je er tijdens of vlak erna wakker uit wordt, en een schriftje naast je bed helpt om hem vast te houden. Stress, emoties, medicatie, alcohol en slaaptekort kunnen je slaap en dromen veranderen, maar maken dromen niet automatisch levendiger of beter te onthouden.

Een droom over een heftige gebeurtenis betekent meestal niet dat er iets mis is; zulke dromen komen vaker voor dan je denkt. Emotioneel belangrijke ervaringen kunnen nog lange tijd in dromen terugkomen. Slaap speelt een rol bij geheugen en emotionele processen, maar we weten niet of het dromen over zo'n gebeurtenis zelf nodig is om die ervaring te verwerken.

Heel normaal. Dingen waarmee je overdag veel bezig bent kunnen later in dromen terugkomen, en dat geldt ook voor taal. Heb je veel een andere taal gesproken, gelezen of geoefend, dan kan die taal dus ook in je dromen opduiken. Dat betekent niet automatisch dat je de taal tijdens het dromen aan het oefenen of versterken bent.

Zo'n droom is een normaal verschijnsel dat incorporatie heet: je brein verwerkt signalen vanuit je lichaam, zoals een volle blaas, in je droom. De aandrang is dan echt; het lichamelijke signaal kan vervolgens onderdeel worden van het droomverhaal. Waarom dat precies gebeurt, weten we niet. Word je vaak wakker om te plassen, kijk dan liever naar de oorzaak daarvan dan simpelweg zo weinig mogelijk te drinken.

Ja. Nachtmerries kunnen worden uitgelokt door stress, trauma, slaaptekort of veranderingen in medicatie. Een veelgebruikte en onderzochte aanpak is Imagery Rehearsal (and Rescripting) Therapy, kortweg IR(R)T: je maakt overdag een nieuwe, minder bedreigende versie van een terugkerende nachtmerrie en oefent die nieuwe droom vervolgens regelmatig in gedachten. Door dat nieuwe scenario te herhalen kunnen nachtmerries minder vaak voorkomen en minder belastend worden. Het bewijs is redelijk sterk bij nachtmerriestoornis, maar wisselender bij PTSS. Milde nachtmerries kun je er zelf mee aanpakken; hangen ze samen met een trauma of verstoren ze je dagelijks leven, doe het dan met een behandelaar.

Dat kan heel heftig voelen, maar zulke dromen betekenen meestal niet dat je echt ziek bent of wordt. Ze kunnen wel aansluiten bij angst, onzekerheid of andere emoties die op dat moment in je leven spelen.

Tijdens de REM-slaap zijn hersengebieden die betrokken zijn bij beelden, emoties en herinneringen actief, terwijl netwerken die belangrijk zijn voor kritisch redeneren en het toetsen van wat echt is anders functioneren dan wanneer je wakker bent. Daardoor neem je vreemde of onmogelijke situaties in een droom vaak gewoon voor waar aan.

Dat is niet vreemd, en het betekent niet automatisch dat je die persoon terug wilt. Mensen en gebeurtenissen die emotioneel belangrijk voor je zijn geweest, kunnen nog lang in dromen terugkomen.

Het verschil zit in de slaapfase, en daarmee in het moment en de herinnering.

• Nachtmerrie: meestal uit de REM-slaap en vaker later in de nacht; je wordt wakker en weet wat je droomde.
• Nachtangst: uit de diepe NREM-slaap, vaak in de eerste helft van de nacht, met gillen of rechtop zitten en intense angst, zonder volledig wakker te worden. Achteraf herinner je je meestal weinig of niets, soms korte beelden.
• Verward ontwaken: ook NREM; iemand lijkt gedeeltelijk wakker, maar is verward en slecht aanspreekbaar.

Speel je je droom fysiek uit (slaan, schoppen), bespreek dat met je huisarts.

Nee, meestal niet. Bij een gewone nachtmerrie wordt iemand meestal vanzelf wakker; rustig geruststellen is dan voldoende. Bij nachtangst is iemand juist maar gedeeltelijk wakker en heeft geforceerd wakker maken meestal geen zin: zorg vooral dat de omgeving veilig is en wacht tot de episode voorbijgaat. Slaat, schopt of springt iemand tijdens de slaap regelmatig uit bed, bescherm dan tegen letsel en bespreek dat met de huisarts; soms speelt er een parasomnie zoals een REM-slaapgedragsstoornis.

Ja, zeker. Bij een lucide droom besef je tijdens het dromen dat je droomt. Soms kun je daarna ook bewust invloed uitoefenen op wat er gebeurt, maar dat hoeft niet. Het komt spontaan voor bij een deel van de mensen en is in slaaponderzoek objectief aangetoond: lucide dromers konden vanuit de REM-slaap met vooraf afgesproken oogbewegingen laten weten dat ze wisten dat ze droomden. Het is dus een daadwerkelijk aantoonbaar verschijnsel van het slapende brein.

Ja, dit komt zeker voor. Rond het inslapen en ontwaken kun je hypnagoge of hypnopompe hallucinaties hebben: heel levendige beelden, geluiden of soms het gevoel dat er iemand in de kamer is. Ze zijn meestal onschuldig en kunnen gemakkelijker optreden wanneer de slaap ontregeld is; ze komen ook voor bij aandoeningen zoals narcolepsie. Als ze vaak voorkomen, erg beangstigend zijn of ook wanneer je volledig wakker bent optreden, is het wel verstandig om het verder te laten beoordelen.

Niet letterlijk. In een recente studie werden 1.687 droomverslagen en 1.679 verslagen van ervaringen tijdens het wakker zijn van 207 volwassenen geanalyseerd. Er bleek duidelijke overlap tussen dromen en het wakende leven, maar dromen waren geen kopieën: ze waren gemiddeld visueler en bizarder en bevatten vaker meerdere personages. Grote gebeurtenissen laten wel sporen na: tijdens de coronapandemie werden dromen emotioneler. Elementen uit wat je overdag meemaakt komen dus terug, maar worden tijdens het dromen op een nieuwe manier gecombineerd.

Misschien, maar dat is nog niet helemaal bewezen. Neurowetenschapper Erik Hoel stelde in 2021 dat je brein, net als een kunstmatig neuraal netwerk, te precies kan leren wat het overdag meemaakt en dan slecht met nieuwe situaties omgaat. Dromen zouden dat tegengaan door je brein te voeden met bizarre, onlogische beelden: die variatie zou het brein volgens zijn Overfitted Brain Hypothesis kunnen helpen flexibeler te generaliseren.

Eerst de basis: probeer factoren weg te nemen die je slaap duidelijk ontregelen, zoals veel alcohol, ernstig slaaptekort of een recente verandering in medicatie. Maar bij terugkerende nachtmerries is alleen 'beter slapen' meestal niet de kern van de behandeling. Blijven ze terugkomen, dan is Imagery Rehearsal (and Rescripting) Therapy, IR(R)T, een van de best onderzochte behandelingen: je maakt overdag een nieuwe, minder bedreigende versie van de nachtmerrie en oefent die regelmatig in gedachten. Heb je heel vaak nachtmerries, veel angst eromheen of hangen ze samen met een trauma, doe het dan met een behandelaar.

Ja, dat bestaat en heet lucide dromen: tijdens de droom beseft iemand dat hij droomt, en soms kan hij vervolgens delen van de droom bewust beïnvloeden. Het komt ook bij jongeren voor en is op zichzelf niet vreemd. De mate van controle verschilt sterk: de een kan alleen bewust keuzes maken, een ander verandert de omgeving of het verloop van de droom. Lucide dromen zijn in het slaaplab zelfs tijdens de REM-slaap aangetoond. Controle over de droom is daarbij geen vereiste: het besef dát je droomt is genoeg om van een lucide droom te spreken.

Dromen verschillen van nacht tot nacht, maar ook van periode tot periode. In weken waarin je meer stress, spanning of emotionele gebeurtenissen hebt, kunnen dromen levendiger of onrustiger worden. Ook vaker wakker worden, vooral vanuit de REM-slaap, maakt dat je dromen beter onthoudt. Dat betekent dus niet automatisch dat je slaap ineens slecht is of dat er iets mis is. Pas als je er overdag last van houdt of het regelmatig echte nachtmerries zijn, is het zinvol om er gerichter naar te laten kijken.

Dat kan heel normaal zijn. Tegen de ochtend bevat je slaap relatief meer REM-slaap, de fase waarin levendige dromen vaak voorkomen. Je hebt dan ook minder diepe slaap en je slaapdruk is lager, waardoor je makkelijker even wakker wordt en daarna weer kort in slaap valt. Daardoor kun je het gevoel krijgen van meerdere korte slaapjes met steeds een droom ertussen. Op zichzelf hoeft dat dus niet op een slaapprobleem te wijzen. Het wordt vooral belangrijk als je er vaak lang onrustig wakker van ligt of er overdag last van hebt.