Slaapwandelen: waarom het gebeurt en wat je wel en niet doet

Slaapwandelen is wakker gedrag tijdens de diepe slaap: de slaapwandelaar loopt met open ogen door de kamer, ontwijkt meubels en weet er de volgende ochtend weinig of niets meer van. Het komt vooral bij kinderen voor en veel minder vaak bij volwassenen: naar schatting slaapwandelt ongeveer 5 procent van de kinderen in een gegeven jaar, tegenover ongeveer 1,5 procent van de volwassenen. Familiaire aanleg speelt bovendien een belangrijke rol.

Als slaaptherapeut zag ik hoe beangstigend het kan zijn, voor ouders en voor volwassen slaapwandelaars die zich schamen om ergens anders te slapen.

Wat is slaapwandelen?

Slaapwandelen is een parasomnie: ongewoon gedrag tijdens de slaap, dat volgens Irfan en collega's optreedt in de overgang tussen slapen en waken. Bij slaapwandelen gebeurt dat meestal vanuit de diepe NREM 3-slaap, minder vaak vanuit de lichte NREM 2-slaap. Een deel van het brein slaapt, een ander deel doet wat het overdag doet: opstaan, lopen, soms eten of praten. Daarom valt slaapwandelen vooral in de eerste helft van de nacht, waar de meeste diepe slaap zit.

In dezelfde familie horen de night terrors, waarbij een kind gillend rechtop in bed zit met wijd open ogen zonder contact te maken, het verwarde ontwaken, waarbij iemand gedeeltelijk wakker lijkt maar verward en slecht aanspreekbaar is, en zeldzamere vormen zoals slaapeten en sexsomnie. Wie het meemaakt, ervaart het meestal niet bewust en herinnert het zich achteraf niet volledig of helemaal niet. Nachtmerries en slaapverlamming zijn een ander verhaal: die komen meestal uit de REM-slaap, met een droomherinnering. Daarover schrijf ik in nachtmerries en slaapverlamming.

Waarom kinderen zo vaak slaapwandelen

Slaapwandelen komt bij kinderen duidelijk vaker voor dan bij volwassenen. Een meta-analyse van Stallman en Kohler vond een actuele prevalentie van ongeveer 5 procent bij kinderen, terwijl in afzonderlijke leeftijdsgroepen hogere percentages zijn gevonden. Zo piekte slaapwandelen in het grote longitudinale onderzoek van Petit en collega's rond het tiende levensjaar op ruim 13 procent. Bij volwassenen ligt de actuele prevalentie rond 1,5 procent.

Waarschijnlijk speelt mee dat kinderen meer diepe NREM-slaap hebben en dat de systemen die slapen en ontwaken reguleren nog in ontwikkeling zijn. Bij slaapwandelen lijkt het brein niet volledig van diepe slaap naar wakker zijn over te schakelen. Met het volwassen worden groeien de meeste kinderen eroverheen. Hoe slaap per leeftijd verandert, lees je in slaap en leeftijd.

Het zit in de familie

Familiaire aanleg speelt een belangrijke rol, en familie- en tweelingonderzoek wijst op een duidelijke genetische component. In hetzelfde kindercohort van Petit had ongeveer 22 procent van de kinderen zonder slaapwandelende ouder ooit slaapgewandeld, tegenover ongeveer 47 procent wanneer één ouder een voorgeschiedenis had en ruim 61 procent wanneer beide ouders hadden geslaapwandeld. Slaapwandelden je ouders, dan slaapwandel jij dus eerder ook, al bepaalt erfelijkheid niet alleen wie gaat slaapwandelen. Slaapwandelaars vertonen daarnaast vaker instabiliteit in diepe NREM-slaap, waardoor gedeeltelijke ontwakingen gemakkelijker kunnen optreden.

Wat er in het hoofd van een slaapwandelaar gebeurt

Lang dachten we dat slaapwandelaars niets beleven. In een klinische studie van Oudiette en collega's rapporteerde ruim 70 procent van volwassen patiënten met slaapwandelen of night terrors ten minste één droomachtige ervaring. Die ervaringen waren vaak negatief. In ongeveer een kwart kwam agressie voor, waarbij de slaapwandelaar vrijwel altijd degene was die zich bedreigd voelde. Slaapwandeldromen gaan vaak over rennen en ontsnappen: in een studie uit 2013 bevatte 25 procent van de slaapwandeldromen zelfverdediging, tegen 75 procent van de dromen bij de REM-slaapgedragsstoornis, waarover straks meer.

Mijn patiënt Bram (niet zijn echte naam), 24 jaar, droomde dat hij werd achtervolgd en rende door zijn kamer, gooide een stoel om en werd verward wakker naast zijn bed. Een andere keer droomde hij dat een zwaar voorwerp op hem afkwam; hij sprong uit bed en brak een lamp in zijn vlucht.

Dreiging, vluchten en ontsnappen

Opvallend is dat zulke ervaringen vaak over dreiging, vluchten en ontsnappen gaan. Die inhoud past bij de threat simulation theory van Valli en Revonsuo, volgens welke dromen geregeld bedreigende situaties simuleren. Het blijft echter een hypothese: het is niet bekend of zulke droominhoud daadwerkelijk een evolutionaire trainingsfunctie heeft, en slaapwandelen zelf wordt er niet door verklaard.

Moet je een slaapwandelaar wakker maken?

Meestal niet nodig: begeleid rustig terug naar bed

Je hoeft een slaapwandelaar meestal niet wakker te maken. Begeleid hem rustig terug naar bed en praat zachtjes. Bij abrupt wakker maken kan iemand bij het ontwaken gedesoriënteerd, geschrokken of defensief reageren. Dreigt iemand van een trap te vallen, naar buiten te lopen of zich op een andere manier te bezeren, dan gaat veiligheid natuurlijk voor en kun je iemand zo nodig voorzichtig wakker maken.

Bij een kind met night terrors geldt ongeveer hetzelfde: probeer het kind niet geforceerd wakker te krijgen, maar blijf in de buurt en zorg dat het zich niet kan bezeren. Na een paar minuten slaapt het meestal weer.

In de zeer zeldzame gevallen waarin tijdens een NREM-parasomnie agressief gedrag voorkomt, blijkt aanraking of plotselinge nabijheid van iemand geregeld aan de reactie vooraf te gaan. Pak een slaapwandelaar daarom liever niet onverwacht stevig vast, tenzij dat nodig is om direct gevaar te voorkomen.

Zeldzaam, maar het bestaat

Er zijn uitzonderlijke forensische zaken beschreven waarin ernstig geweld tijdens vermoedelijk slaapwandelen een rol speelde. Zulke gevallen zijn zeer zeldzaam en achteraf vaak moeilijk met zekerheid te reconstrueren. Voor de gewone slaapwandelaar is het risico op letsel door vallen, botsen, een trap aflopen of naar buiten gaan veel relevanter dan geweld tegen anderen.

Wanneer naar de huisarts

Slaapwandelen bij kinderen is meestal onschuldig en gaat vaak over. Begint het op volwassen leeftijd, komt het vaak voor of raakt iemand gewond, dan is een gesprek met de huisarts op zijn plaats, ook omdat slaaptekort, verstoring van de slaap, alcohol, bepaalde medicijnen en soms een andere slaapstoornis zoals slaapapneu episodes kunnen uitlokken of versterken.

De REM-slaapgedragsstoornis

Eén variant verdient extra aandacht. Bij de REM-slaapgedragsstoornis (RBD) voeren mensen hun dromen letterlijk uit: ze schreeuwen, slaan of trappen in bed, meestal in de tweede helft van de nacht, en herinneren zich de droom vaak wel. RBD komt naar schatting bij ongeveer 1 procent van de 50-plussers voor. Bij mensen met een met slaaponderzoek bevestigde geïsoleerde RBD is de kans sterk verhoogd dat zij later een ziekte als Parkinson of Lewy body-dementie ontwikkelen.

Slaapwandelen laat vooral zien dat slapen en wakker zijn geen simpele aan-uitstanden zijn: delen van het brein kunnen eigenschappen van wakker zijn vertonen terwijl andere nog diep slapen. Bij kinderen is dat meestal onschuldig en tijdelijk; bij nieuwe, frequente of gevaarlijke episodes op volwassen leeftijd verdient het nader onderzoek. Meer artikelen vind je in de hub gezondheid en slaapstoornissen.

Slaapwandelen dat op volwassen leeftijd begint, gepaard gaat met geweld of letsel, of samengaat met het uitvoeren van dromen: bespreek het met je huisarts. Dit artikel geeft algemene informatie en leefstijladviezen en vervangt geen medisch advies.