Samen of apart slapen: wat werkt het best?

Naast je partner zeg misschien beter te slapen, maar een meting zegt niet altijd hetzelfde. Toch is samen slapen niet per se een slecht idee; de keuze tussen samen of apart slapen hangt vooral af van de verstoringen die je (allebei) ervaart.

Een oeroude vraag

In veel traditionele samenlevingen slapen mensen dicht bij anderen, bijvoorbeeld bij familie of andere groepsleden. Dat kan veiligheid en verbondenheid geven, maar we weten niet of dit rechtstreeks verklaart waarom moderne koppels samen slapen prettiger vinden. Tegelijk zag ik in mijn praktijk dat samen slapen voor veel mensen ook een uitdaging is.

Wat samen slapen met je slaap doet

Er is iets interessants te zien wanneer koppels samen slapen. In een kleine slaaplabstudie bij twaalf jonge, gezonde koppels hadden partners samen iets meer REM-slaap en was die REM-slaap minder gefragmenteerd dan wanneer ze alleen sliepen. Hun totale slaaptijd en slaapefficiëntie veranderden daarbij nauwelijks.

Ook liepen de slaapstadia van partners tijdens samen slapen wat vaker synchroon. Hoe sterker de ervaren diepgang van de relatie, hoe sterker die samenhang in deze studie was. Omdat het om maar twaalf koppels ging, kunnen we hier nog geen algemene conclusies uit trekken. Waarom dit gebeurt, is niet duidelijk. De onderzoekers opperen dat sociale factoren een rol kunnen spelen, maar een gevoel van veiligheid als mechanisme is niet rechtstreeks aangetoond.

Relatie en slaap beïnvloeden elkaar

Belangrijk is wel: de kwaliteit van de relatie doet ertoe. Mensen die tevreden zijn over hun relatie en steun ervaren van hun partner, rapporteren gemiddeld een betere slaap. Andersom kan slecht slapen ook spanning en irritatie binnen een relatie versterken. Een goede relatie en goede slaap lijken elkaar dus waarschijnlijk wederzijds te beïnvloeden.

Wanneer apart slapen slimmer is

Snurkt je partner luid, zijn er onbehandelde ademstops, of zorgt veel bewegen ervoor dat jij herhaaldelijk wakker wordt? Dan kan apart slapen soms helpen. Een CPAP-apparaat ter behandeling van slaapapneu vermindert doorgaans de ademstops en vaak ook het snurken maar als bijvoorbeeld geluid of luchtlekkage van het apparaat de partner stoort, kan dit toch een rol spelen.

Apart slapen als gezamenlijke keuze

Apart slapen is voor veel mensen nog een taboe. Onterecht, vind ik. Als je bedenkt hoeveel beter je overdag functioneert na een goede nacht, is het soms een makkelijkere keuze. Het is niets om je voor te schamen en vaak juist een weloverwogen, gezamenlijke beslissing die laat zien dat je om elkaars nachtrust geeft. Sommige koppels slapen elke nacht apart, anderen af en toe.

Wat je beleeft en wat je meet

Opvallend is dat beleving en meting niet altijd hetzelfde verhaal vertellen. Samen slapen kan soms meer verstoring geven, terwijl mensen het toch als prettiger ervaren. Objectieve onderzoeken laten echter geen eenduidig voordeel zien van samen of apart slapen. Een mogelijke verklaring is dat nabijheid en veiligheid meewegen in hoe we onze nacht ervaren, naast de daadwerkelijke slaapverstoring. Deze verklaring is aannemelijk, maar niet bewezen als evolutionair mechanisme.

Partners kunnen elkaar ook tijdens de slaap beïnvloeden door geluid, beweging en veranderingen in slaap-waakritme. Wie beter slaapt, is overdag vaak een leukere partner. Kijk daarom niet alleen naar wat jij nodig hebt, maar naar wat jullie samen nodig hebben, en onderhandel daarover. Het is een onderwerp als seks of het huishouden: niet elke dag over hebben, maar wel af en toe.

Kinderen in bed

Delen alleen jullie tweeën het bed, of ligt er ook een kind (of twee) tussenin? Een kind in bed kan meer nachtelijk ontwaken betekenen. Vooral bij moeders is in onderzoek meer subjectieve en soms ook objectief gemeten slaapverstoring gevonden. Tegelijk kiezen ouders die zelf of wier kind al slechter slaapt, ook vaker voor samen slapen. Oorzaak en gevolg zijn dus lastig uit elkaar te houden.

Het belangrijkste is om naar je eigen slaap te kijken. Slaap je van nature al wat lichter of onrustiger, dan kan een kind in bed dat versterken. Er is geen universeel goed of fout: kijk naar wat voor jullie gezin werkt en houd bij baby's altijd de gangbare veiligheidsadviezen voor slapen aan. En weet: gebroken nachten met jonge kinderen zijn meestal een tijdelijke levensfase. Je kunt er in zekere mate aan wennen, maar dat betekent niet dat je lichaam de gevolgen van herhaalde slaapverstoring volledig compenseert.

En de hond of kat?

In een onderzoek onder mensen die een slaapkliniek bezochten, sliep meer dan de helft van de huisdiereigenaren met hun dier in dezelfde kamer, en dat is meestal geen probleem; bij een huisdier op het bed kan je slaap wat onrustiger worden, en over katten is minder bekend. Het hele verhaal, inclusief de honden die zelf uitstekend sliepen, staat in slapen met een hond of kat.

Uiteindelijk telt de band ook

Veiligheid en rust

Of je nu samen of apart slaapt, met kind of met kat: de rode draad is dat veiligheid en rust je slaap helpen, en stress en conflict je slaap kunnen ondermijnen. Dat geldt niet alleen voor je partner, maar ook voor vriendschappen en zelfs je werk: mensen die zich gesteund voelen, slapen gemiddeld beter. Een arm om je schouder als je het moeilijk hebt, kan stress verminderen, en spanning en piekeren kunnen het inslapen en doorslapen moeilijker maken.

De mens is een sociaal wezen

Slaap wordt gezien als iets individueels, maar de mens is een sociaal wezen en als er één ding is waardoor we ons veilig kunnen voelen, is het verbinding. Mensen die zich eenzamer voelen, rapporteren gemiddeld meer slaapproblemen, terwijl slecht slapen op zijn beurt ook samenhangt met meer gevoelens van eenzaamheid. Longitudinaal onderzoek ondersteunt dat die relatie waarschijnlijk in beide richtingen kan lopen. Het gaat daarbij niet om veel contacten, maar om betekenisvolle: steunen de mensen om je heen je, word je gezien en gehoord, is het veilig?

Dat mensen naast elkaar in bed qua slaapfasen enigszins op elkaar kunnen gaan lijken, past bij het idee dat slaap ook een sociale component heeft. Hoe die afstemming precies ontstaat, weten we nog niet. Er is geen goed bewijs dat spiegelneuronen tijdens de slaap "in de gaten houden" hoe je partner slaapt.

Evolutionair is het voorstelbaar dat slapen in een groep voordelen had, bijvoorbeeld doordat niet iedereen op hetzelfde moment even diep sliep en dat dit bij kan dragen aan een gevoel van veiligheid en wellicht subjectief betere slaap. Maar dat betekent nog niet dat we de betere subjectieve slaap van moderne koppels rechtstreeks vanuit zo'n mechanisme al wetenschappelijk kunnen verklaren.

Geen algemeen antwoord

Er bestaat dus geen algemeen antwoord op "samen of apart". Samen slapen kan prettig zijn en heeft mogelijk effecten op REM-slaap, maar het kan ook zorgen voor onderbrekingen. De beste oplossing is daarom niet per definitie samen of apart, maar die waarin jullie allebei voldoende rust krijgen en je prettig voelen.

Samen slapen is precies het soort thema dat ik uitdiep in mijn boek Slapen als een oermens: onze slaap heeft ook een sociale kant, net als bij onze voorouders. Benieuwd wat jouw slaap kenmerkt? Doe de gratis slaaptest.

Vermoed je dat snurken of ademstops (slaapapneu) je nachten of die van je partner verstoren? Bespreek het met je huisarts.