De geschiedenis van dromen: van Egyptische tempelslaap tot Freud en de ontdekking van de REM-slaap

De geschiedenis van dromen begint bij tempels waar mensen sliepen om een boodschap van de goden te ontvangen. Maar ook in de moderne tijd zien we dat dromen een mystieke betekenis kunnen krijgen. In onderzoeken uit de jaren tachtig zei 55 tot 70 procent van de ondervraagde Britten, IJslanders en Zweden te geloven in voorspellende dromen. Tussen de tempelslaap en het EEG van de jaren vijftig liggen duizenden jaren van goden, sceptici en religieuze discussies over de betekenis van dromen.

Voor mijn boek DROOM heb ik me verdiept in die geschiedenis, en het verrassende is hoeveel oude ideeën we nog steeds herkennen.

Boodschappen van de goden: Egypte en Griekenland

Egypte: droomincubatie in de tempel

In de oudste beschavingen met geschreven bronnen, Egypte en Mesopotamië, waren dromen geen toevallige beelden maar betekenisvolle ervaringen. Vooral in Egypte gold een droom als verbinding tussen mens en goden: een boodschap, een waarschuwing, een aanwijzing. Priesters legden ze uit. Ook bestonden droomrituelen om bewust contact met een god op te roepen.

Griekenland: Asklepios, Hippocrates en Homerus

De Grieken deden hetzelfde in de tempels van Asklepios, de god van de genezing. Ook artsen keken naar dromen: in de Hippocratische geneeskunde werden dromen gebruikt als mogelijke aanwijzingen voor wat er in het lichaam gebeurde en voor ziekte.

In de Ilias en de Odyssee van Homerus zijn dromen belangrijk voor het verloop van oorlogen, en laat Hypnos, de god van de slaap, zelfs oppergod Zeus indommelen zodat de Grieken tijdelijk de overhand krijgen. Hypnos had een tweelingbroer, Thanatos, de dood; een slapend lichaam leek immers levenloos, alsof de ziel even weg was. Eeuwen later maakte de droomuitlegger Artemidorus onderscheid tussen oneiroi, dromen die volgens hem iets over de toekomst vertelden, en enhypnia, dromen die vooral actuele verlangens, zorgen en lichamelijke toestanden weerspiegelden.

De eerste sceptici

Niet iedereen geloofde in een goddelijke betekenis. Aristoteles stelde in de vierde eeuw voor Christus dat dromen voortkomen uit je eigen ervaringen. Indrukken en gebeurtenissen uit het wakende leven konden volgens hem tijdens de slaap doorwerken. Veel zogenaamd voorspellende dromen die later lijken uit te komen, beschouwde hij simpelweg als toeval, geen voorspelling.

Epicurus bouwde daarop voort: alles bestaat uit atomen, ook gedachten en dromen, en dromen ontstaan doordat indrukken van overdag opnieuw worden geactiveerd. Daarom zijn ze vreemd, realistisch of verwarrend, maar ze komen niet van de goden. De scepticus Sextus Empiricus ging nog verder: niemand kan weten waar dromen vandaan komen, één droom heeft talloze mogelijke betekenissen, en twijfel is de verstandigste houding als het gaat om de uitleg van een droom. Waarom letterlijk uitleggen nog steeds zelden helpt, lees je in betekent een droom altijd iets.

Oosterse visies: dromen als spiegel van de geest

In het hindoeïsme werd het bewustzijn verdeeld in waken, dromen en diepe slaap, uitgewerkt in de Mandukya Upanishad. De drie letters van de heilige klank Om staan voor die drie toestanden: A voor waken, U voor dromen, M voor diepe slaap. De tekst beschrijft daarnaast een vierde toestand die deze drie overstijgt.

In het boeddhisme, dat ongeveer 2500 jaar geleden in India ontstond, begon het leven van de Boeddha volgens de overlevering met een bijzondere droom van zijn moeder. Latere boeddhisten zagen dromen als spiegel van de geest: in een droom lijkt alles echt tot je wakker wordt, en zo kleuren ook overdag onze overtuigingen wat we voor werkelijkheid houden. Binnen het Tibetaans boeddhisme ontstonden later oefeningen die bekendstaan als droomyoga: leren herkennen dat je droomt en die toestand gebruiken voor contemplatie. Die oefeningen lijken op wat we nu lucide dromen noemen, waarover ik schrijf in kun je je dromen sturen.

De middeleeuwen: christelijke argwaan en islamitische droomuitleg

Joodse en vroegchristelijke visies

In het Oude Testament spreekt God via dromen; Jakob ziet een ladder tot in de hemel en krijgt een belofte voor zijn nakomelingen. In joodse mystieke tradities leefde het idee dat de ziel tijdens de slaap het lichaam verlaat en op reis gaat, en dat dromen contact met overledenen mogelijk maken.

Het vroege christendom was dubbelzinniger. Synesius van Cyrene zag dromen als bron van inzicht, al had niemand daar volgens hem een droomuitlegger voor nodig. Andere geestelijken vertrouwden ze niet: Augustinus zag dromen als het terrein van verborgen verlangens. In 401 keerde een concilie in Carthago zich onder meer tegen altaren en heilige plaatsen die op dromen of vermeende openbaringen waren gebaseerd. Een achtste-eeuws boeteboek dat aan Theodore van Canterbury wordt toegeschreven, rekende het raadplegen van droomduiders tot verboden vormen van waarzeggerij.

De islamitische droomtraditie

In de islamitische wereld ontstond een rijke traditie van droomuitleg. De achtste-eeuwse geleerde Ibn Sirin kreeg daarin later een bijna legendarische status. Veel uitspraken en droomboeken zijn aan hem toegeschreven, maar de bekendste teksten onder zijn naam zijn pas eeuwen later samengesteld. Een belangrijk uitgangspunt in deze traditie was dat de betekenis van een droom mede afhing van de persoon en diens omstandigheden: dezelfde droom hoefde dus niet voor iedereen hetzelfde te betekenen. Dat uitgangspunt sluit goed aan bij wat ik in mijn spreekkamer zei: dezelfde droom betekent bij twee mensen niet automatisch hetzelfde. De bestaande islamitische droomtraditie werd vanaf de negende eeuw verrijkt door Arabische vertalingen van Griekse teksten.

Renaissance: de droom als thermometer van het lichaam

Met de aandacht voor Aristoteles en Galenus werden dromen in de renaissance opnieuw aan iets lichamelijks toegeschreven. Volgens de humorenleer van Galenus bepaalde de balans tussen bloed, gele gal, zwarte gal en slijm je gezondheid en je stemming, en dat zag je terug in je dromen: een cholerisch temperament gaf bijvoorbeeld heftige dromen, een melancholisch temperament sombere. De Franse arts André du Laurens verklaarde angstige dromen rond 1600 uit een teveel aan zwarte gal, maar geloofde ook in de invloed van de duivel. Niet altijd droomtaal met vaste symbolen dus, maar ook een spiegel van je innerlijke toestand.

Freud, Jung en de sprong naar het brein

Psychoanalyse: Freud en Jung

Aan het einde van de negentiende eeuw kwam de droom terug in het centrum van de aandacht met de psychoanalyse. Sigmund Freud publiceerde in 1900 Die Traumdeutung: dromen zijn volgens Freud niet letterlijk maar versleutelde wensvervullingen, met een manifeste laag (datgene wat je droom) en een latente laag (wat je droom verbergt). Wie de code kraakt, kan zo volgens Freud de psyche beter begrijpen. Zijn leerling Carl Jung was het uiteindelijk niet met hem eens: hij vond de nadruk op seksualiteit te groot en zag dromen als een gesprek van de psyche met zichzelf, dat herstelt wat overdag uit balans is. Latere onderzoekers als Ernest Hartmann zagen dromen eerder als het vormen van nieuwe associaties, verwant aan dagdromen.

Het EEG en de ontdekking van de REM-slaap

De echte doorbraak kwam rond 1950, met het EEG. Voor het eerst kon de hersenactiviteit van slapende mensen worden gemeten, en de hersenen bleken niet volledig uit te staan maar in fasen wisselend actief te blijven. Eugene Aserinsky en Nathaniel Kleitman ontdekten in 1953 de REM-slaap, de fase met snelle oogbewegingen die sterk samenhangt met levendige dromen. Later bleek dat dromen niet alleen tijdens REM-slaap voorkomen: ook uit NREM-slaap worden regelmatig dromen gerapporteerd.

Sindsdien onderzoekt de wetenschap dromen steeds vaker als product van hersenactiviteit tijdens de slaap. Onderzoekers bestuderen onder meer de relatie met geheugen, emoties en creativiteit, maar waarom we precies dromen, is nog altijd niet opgehelderd. Wat er 's nachts precies in je hoofd gebeurt, lees je in waarom droom je zoveel.

Wat de geschiedenis van dromen ons leert

Van de oude ideeën blijft meer overeind dan je zou denken. Dromen komen uit je eigen ervaringen, zoals Aristoteles al zei, en in de latere islamitische droomtraditie werd al benadrukt dat de persoon en diens omstandigheden ertoe doen bij de betekenis die aan een droom wordt gegeven. Bepaalde opvattingen in de renaissance komen ook overeen met modern onderzoek: je stemming kan mogelijk kleuren wat je droomt.

Zelfs de tempelslapers hadden iets te pakken, in de zin dat ervaringen en onderwerpen vlak voor het slapen in dromen kunnen terugkomen. Drieduizend jaar droomgeschiedenis laat vooral zien hoe groot en blijvend de interesse in het fenomeen dromen is. Meer artikelen vind je in de hub dromen, en het hele verhaal in mijn boek DROOM.

Dit artikel geeft algemene informatie en leefstijladviezen en vervangt geen medisch advies. Blijven nare dromen terugkomen of houden ze je overdag bezig, bespreek het dan met je huisarts.